Dit is een bijlage bij het boek Menswaardige AI (Van Duuren Media uitgevers):

Over de makers van dit rapport, de Sociaal-Economische Raad

De Sociaal-Economische Raad (SER) adviseert het kabinet en het parlement over de hoofdlijnen van het te voeren sociaal en economisch beleid en over belangrijke wetgeving op sociaal-economisch terrein. Ook is de SER betrokken bij de uitvoering van enkele wetten. De SER is in 1950 bij wet ingesteld. Zitting in de SER hebben vertegenwoordigers van ondernemers en van werknemers, en kroonleden (onafhankelijke deskundigen). De raad is een onafhankelijk orgaan dat door het gezamenlijke Nederlandse bedrijfsleven wordt gefinancierd. De SER wordt bij de uitvoering van zijn functies bijgestaan door een aantal vaste en tijdelijke commissies. Enkele vaste commissies zijn onder bepaalde voorwaarden ook zelfstandig werkzaam. Actuele informatie over de samenstelling en de werkzaamheden van de SER en zijn commissies, persberichten en het laatste nieuws zijn te vinden op de website van de SER. Ook alle adviezen die sinds 1950 zijn verschenen, zijn daar te vinden.

Inhoudsopgave

• Voorwoord – 7
• Samenvatting – 11

1. Inleiding – 25

• 1.1 De adviesaanvraag – 25
• 1.2 Waarom adviseren over de impact van AI op werk? – 26
• 1.3 AI benaderen door de lens van brede welvaart – 29
• 1.4 Afbakening – 30
• 1.5 Leeswijzer – 31

2. Wat is AI en waar wordt ze gebruikt? – 33

• 2.1 AI-definitie en -toepassingen – 33
• 2.2 AI als nieuwe systeemtechnologie – 37
• 2.3 AI als datagedreven technologie – 40
• 2.4 AI-gebruik in Nederland – 42

3. Wat betekent de inzet van AI op de werkvloer? – 47

• 3.1 De effecten van AI op arbeidsproductiviteit – 47
• 3.2 De effecten van AI op werkgelegenheid en inkomen – 52
• 3.3 De effecten van AI op de kwaliteit van werk – 53
• 3.4 Afsluitend: dwarsverbanden en factoren van invloed – 57

4. Welke bredere (macro-)effecten heeft AI? – 61

• 4.1 Huidige en verwachte effecten op macroniveau: arbeidsproductiviteit en werkgelegenheid – 62
• 4.2 Mogelijke verschuivingen tussen groepen mensen, bedrijven, sectoren en landen – 65
  • 4.2.1 Verschuivingen tussen bedrijven – met effecten op sectoren en landen – 66
  • 4.2.2 Verschuivingen tussen mensen: effect op lonen en inkomen – 71
• 4.3 Afsluitend: factoren van invloed op macroniveau – 76

5. Factoren en belemmeringen voor AI-adoptie – 79

• 5.1 Besluit om AI in te zetten: factoren van belang – 79
• 5.2 Belemmeringen voor AI-gebruik – 82

6. Conclusie en aanbevelingen – 87

• 6.1 Conclusie – 87
• 6.2 Uitgangspunten bij de aanbevelingen – 89
• 6.3 Aanbevelingen – 91
  • 6.3.1 Investeer in AI-innovatie en -adoptie – 92
  • 6.3.2 Zet waardig werk centraal bij de inzet van AI – 104
  • 6.3.3 Blijf samen leren en ontwikkelen om AI te benutten – 113
  • 6.3.4 Anticipeer op mogelijke verdelingseffecten van AI-inzet – 123

Bijlagen – 129

• 1 Adviesaanvraag – 131
• 2 Verdiepende analyse AI en kwaliteit van werk – 133
• 3 Gesprekpartners – 145
• 4 Geraadpleegde literatuur – 147
• 5 Samenstelling commissie Digitale transitie – 157

 

Samenvatting van het rapport AI en Werk

 

 

Voorwoord & Samenvatting

Het SER-rapport “AI en werk” benadrukt dat kunstmatige intelligentie (AI) een van de meest ingrijpende technologische ontwikkelingen van deze tijd is. De impact van AI reikt verder dan alleen technologische vooruitgang; het raakt de kern van hoe we werken, organiseren en waarde creëren in de samenleving. AI biedt grote kansen, zoals het verhogen van productiviteit, het verlichten van werkdruk en het verbeteren van besluitvorming. Tegelijkertijd brengt het ook risico’s met zich mee, waaronder toenemende ongelijkheid, verlies van autonomie van werknemers en mogelijke verdringing van banen.

 De centrale boodschap van het rapport is dat AI niet neutraal is. De manier waarop AI wordt ontworpen, geïmplementeerd en gereguleerd bepaalt de uiteindelijke effecten. Daarom pleit de SER voor een mensgerichte benadering, waarbij waardig werk en brede welvaart centraal staan. Dit betekent dat economische groei hand in hand moet gaan met sociale rechtvaardigheid, inclusiviteit en duurzame ontwikkeling.

 

 1. Inleiding

De adviesaanvraag aan de SER richt zich op de impact van AI op arbeidsproductiviteit, werkgelegenheid, inkomensverdeling en de kwaliteit van werk. De SER benadert deze vraag vanuit het concept van brede welvaart. Dit houdt in dat niet alleen economische indicatoren, zoals groei en productiviteit, van belang zijn, maar ook sociale en maatschappelijke aspecten zoals welzijn, gezondheid en gelijke kansen.

 De impact van AI is moeilijk exact te voorspellen. Historische voorbeelden van technologische veranderingen laten zien dat effecten vaak anders uitpakken dan vooraf gedacht. Daarom kiest de SER voor een benadering die zich richt op mogelijke scenario’s en beleidsopties, in plaats van exacte voorspellingen. Belangrijk is dat de keuzes die nu worden gemaakt, grote invloed hebben op de toekomstige rol van AI in werk en samenleving.

 

2. Wat is AI en waar wordt het gebruikt?

AI wordt in het rapport gedefinieerd als systemen die op basis van data en algoritmen taken uitvoeren die normaal menselijke intelligentie vereisen, zoals leren, redeneren en beslissen. AI is een zogenaamde systeemtechnologie, vergelijkbaar met eerdere innovaties zoals elektriciteit en het internet. Dit betekent dat AI brede toepassingen heeft en meerdere sectoren tegelijkertijd beïnvloedt.

 

Een belangrijk kenmerk van AI is dat het sterk afhankelijk is van data. Hoe meer en betere data beschikbaar zijn, hoe effectiever AI-systemen functioneren. Dit leidt tot nieuwe vraagstukken rondom privacy, databeheer en macht.

 

AI wordt al toegepast in diverse sectoren. In de zorg ondersteunt AI bij diagnoses en behandelingen. In de logistiek optimaliseert het routes en processen. In de financiële sector helpt AI bij risicoanalyse en fraudeopsporing. In de dienstverlening worden chatbots en automatisering ingezet om klantcontact te verbeteren. Ondanks deze groei is de adoptie van AI nog ongelijk verdeeld. Grote bedrijven en technologisch geavanceerde sectoren lopen voorop, terwijl kleinere bedrijven achterblijven. 

 

 

3. Wat betekent AI op de werkvloer?

De impact van AI op de werkvloer is veelzijdig en complex. Een belangrijk effect is de potentiële stijging van arbeidsproductiviteit. AI kan repetitieve taken automatiseren en werknemers ondersteunen bij complexe taken. Hierdoor kunnen werknemers zich richten op werkzaamheden met meer toegevoegde waarde.  

Op het gebied van werkgelegenheid zijn de effecten gemengd. Sommige banen verdwijnen door automatisering, terwijl andere banen veranderen of juist ontstaan. Nieuwe functies ontstaan bijvoorbeeld op het gebied van data-analyse, AI-ontwikkeling en toezicht op algoritmen. Tegelijkertijd kunnen bepaalde groepen werknemers kwetsbaar zijn, met name degenen met routinematige taken.

 De kwaliteit van werk is een belangrijk aandachtspunt. AI kan werk interessanter maken door routinetaken over te nemen, maar kan ook leiden tot intensivering van werk en meer controle. Het gebruik van algoritmisch management, waarbij AI prestaties monitort en aanstuurt, kan leiden tot minder autonomie en hogere werkdruk.  

Een cruciaal inzicht is dat technologie niet automatisch bepaalt hoe werk verandert. De manier waarop organisaties AI implementeren, en de mate waarin werknemers worden betrokken, zijn doorslaggevend voor de uiteindelijke impact.

 

 

4. Macro-effecten van AI

Op macroniveau kan AI bijdragen aan economische groei en productiviteitsstijging. Historisch gezien hebben technologische innovaties geleid tot hogere welvaart, maar dit ging vaak gepaard met tijdelijke verstoringen op de arbeidsmarkt.

 

 

• AI kan leiden tot verschuivingen tussen sectoren en bedrijven. Bedrijven die AI succesvol inzetten, kunnen een concurrentievoordeel behalen. Dit kan leiden tot grotere verschillen tussen bedrijven en sectoren.
• Ook tussen werknemers kunnen verschillen ontstaan. Hoogopgeleide werknemers en mensen met digitale vaardigheden profiteren vaak meer van AI dan anderen. Dit kan leiden tot toenemende inkomensongelijkheid.
• Internationaal kan AI de concurrentieverhoudingen tussen landen beïnvloeden. Landen die investeren in AI en innovatie kunnen economisch sterker worden, terwijl andere landen achterblijven.
• Het rapport benadrukt dat het belangrijk is om niet alleen te kijken naar gemiddelde effecten, maar ook naar de verdeling van deze effecten. Beleidsmaatregelen zijn nodig om negatieve verdelingseffecten te beperken.

 

 

5. Factoren en belemmeringen voor AI-adoptie

De adoptie van AI wordt beïnvloed door verschillende factoren. Investeringen in technologie en infrastructuur zijn essentieel. Daarnaast zijn vaardigheden van werknemers en management cruciaal. Organisaties moeten beschikken over voldoende kennis om AI effectief te implementeren. Er zijn ook belangrijke belemmeringen. Veel bedrijven, vooral in het mkb, hebben onvoldoende kennis en middelen om AI toe te passen. Daarnaast bestaan er zorgen over privacy, ethiek en regelgeving. Onzekerheid over de kosten en baten van AI kan bedrijven terughoudend maken. 

 

 

Ook organisatorische factoren spelen een rol. Verandering binnen organisaties kan weerstand oproepen. Succesvolle implementatie van AI vereist vaak aanpassing van processen, cultuur en leiderschap.

 

6. Conclusie en aanbevelingen

• De SER concludeert dat AI grote kansen biedt, maar dat deze alleen worden benut als er actief beleid wordt gevoerd. De SER doet vier belangrijke aanbevelingen.
• Ten eerste is het noodzakelijk om te investeren in AI-innovatie en adoptie. Dit omvat ondersteuning van bedrijven, met name het mkb, en samenwerking op nationaal en Europees niveau.
• Ten tweede moet waardig werk centraal staan. Dit betekent dat werknemers moeten worden beschermd tegen negatieve effecten van AI, zoals verlies van autonomie en oneerlijke behandeling.
• Ten derde is het belangrijk om te blijven investeren in onderwijs en ontwikkeling. Leven lang leren is essentieel om werknemers in staat te stellen zich aan te passen aan veranderingen.
• Ten vierde moeten beleidsmakers anticiperen op verdelingseffecten. Ongelijkheid moet actief worden tegengegaan door middel van gericht beleid.

 

Kernconclusie

AI is een krachtige technologie die grote veranderingen teweeg kan brengen. De uiteindelijke impact hangt af van de keuzes die worden gemaakt door overheid, bedrijven en samenleving. Door een mensgerichte benadering te hanteren, kan AI bijdragen aan een inclusieve en duurzame toekomst.